Krzysztof RutkowskiDokładnie 230 lat temu, 25 listopada 1795 roku, miało miejsce jedno z najbardziej bolesnych wydarzeń w dziejach naszego narodu. Tego dnia ostatni król Polski i wielki książę litewski Stanisław August Poniatowski podpisał akt abdykacji, oficjalnie wyrzekając się praw do polskiej korony.
Symboliczna data nie była przypadkowa
Wybór daty podpisania aktu abdykacji miał głębokie znaczenie symboliczne. 25 listopada to dzień imienin Katarzyny Wielkiej - carowej rosyjskiej, która odegrała kluczową rolę w rozbiorach Polski. Abdykacja polskiego monarchy była swoistym "prezentem imieninowym" dla władczyni Rosji.
Równie znaczący był fakt, że dokładnie 31 lat wcześniej, także 25 listopada, ale w 1764 roku, Stanisław Poniatowski został koronowany na króla Polski. Data jego abdykacji zamykała więc symboliczny krąg jego panowania.
Droga do ostatecznego upadku
Abdykacja była finałem dramatycznego ciągu wydarzeń, które doprowadziły do całkowitego zaniku polskiej państwowości:
- 23 stycznia 1793 roku - II rozbiór Polski dokonany przez Prusy i Rosję
- 16 listopada 1794 roku - upadek insurekcji kościuszkowskiej
- 5 stycznia 1795 roku - Stanisław August opuszcza Warszawę pod rosyjską eskortą
- 24 października 1795 roku - podpisanie III rozbioru Polski
- 25 listopada 1795 roku - abdykacja ostatniego króla
Treść aktu abdykacji
"Niniejszym aktem najuroczyściej ogłaszamy, że wolnie i z własnej woli wyrzekamy się bez ekscepcji wszelkich praw Naszych do Korony Polskiej, do Wielkiego Księstwa Litewskiego i innych należących do nich krajów"
Te słowa, zapisane w dokumencie przygotowanym w Grodnie, oficjalnie kończyły istnienie polskiej monarchii. Król w akcie abdykacji podkreślał, że jego decyzja ma na celu "umniejszenie nieszczęść współziomków".
Dobrowolna abdykacja czy przymus?
Choć w dokumencie podkreślano dobrowolny charakter decyzji króla, rzeczywistość była bardziej skomplikowana. Tekst aktu przygotował Mikołaj Repnin - rosyjski dyplomata, który musiał go czterokrotnie poprawiać. Według raportów Repnina, Stanisław Poniatowski po podpisaniu dokumentu rozpaczał do tego stopnia, że przez kilka dni nie wychodził z łóżka.
Złamanie prawa
Abdykacja była nie tylko gestem politycznym, ale także złamaniem polskiego prawa. Jeszcze w XVII wieku sejm zakazał królom samowolnego zrzekania się korony. Zgodnie z ówczesnymi przepisami, skoro szlachta wybierała króla, tylko ona mogła go z tego obowiązku zwolnić.
Ocena historyczna
Postać Stanisława Augusta Poniatowskiego do dziś budzi kontrowersje. Współcześni nazywali go zdrajcą, a negatywne skojarzenia przetrwały do naszych czasów. Król był jednak przekonany, że opór wobec carowej jest daremny i może pociągnąć za sobą jeszcze większe cierpienia dla narodu.
Niezależnie od intencji ostatniego polskiego monarchy, 25 listopada 1795 roku pozostaje jedną z najczarniejszych dat w polskiej historii. Abdykacja króla symbolicznie przypieczętowała rozbiory i dała Rosji formalne uzasadnienie dla roszczeń do ziem polskich.
Po 230 latach od tamtych wydarzeń, katarzynki z 1795 roku wciąż przypominają o jednym z najtragiczniejszych momentów w dziejach Polski - dniu, gdy ostatni polski król złożył koronę u stóp obcej władczyni.
